Exemplum, egzemplum, kommemoracja (lac. commemoratio), przyklad (lac. exemplum), wzor (lac. model) - w retoryce i dialektyce argument z wydarzenia lub wydarzen rzeczywistych czy fikcyjnych, ktory jest elementem wypowiedzi. Podczas argumentacji exemplum jest przeslanka prowadzaca przez podobienstwo (lac. similitudo) lub porownanie (lac. comparatio) do orzekania o podmiocie wnioskowania. Exemplum moze byc zaledwie antonomazja (czyli np. zastosowaniem imienia postaci historycznej lub literackiej do udowodnienia jakiejs cechy), krotkim porownaniem uzytym w funkcji argumentu albo rozbudowana narracja z teza, w formie opowiadania prawdziwego, fikcyjnego lub prawdopodobnego. Teoria exemplum, egzemplifikacja, jest uwazana za jeden z najwazniejszych dzialow retoryki. Podstawy egzemplifikacji sformulowal w starozytnosci Arystoteles, jego twierdzenia rozwineli Cyceron i Kwintylian. Od poznej starozytnosci niektore popularne, dluzsze exempla zaczeto oddzielac od calosci wypowiedzi i przeksztalcac w odrebny, narracyjny gatunek literacki. W sredniowieczu zbierano uzyteczne dla przygotowania argumentacji, standardowe opowiadania w specjalne zbiory, zwane exempla. Zbiory te odegraly istotna role w ksztaltowaniu prozatorskiej sztuki narracyjnej, zwlaszcza nowelistyki. We wspolczesnym pismiennictwie exemplum bywa mylone z opowiadaniem, poniewaz niektorzy autorzy blednie uzywaja tych terminow zamiennie. Nie kazde opowiadanie jest exemplum - staje sie nim wowczas, gdy zostaje uzyte w funkcji argumentu. == Historia == Podstawy egzemplifikacji sformulowal w IV wieku przed Chrystusem Arystoteles. W traktacie Topiki omowil argumentacje z przykladow, natomiast w Retoryce przedstawil ich calosciowa systematyke oraz szczegolowo omowil zastosowanie. Wedlug opinii Arystotelesa: argumentowanie za pomoca exemplum najbardziej nadaje sie do wypowiedzi politycznej. (...) Wypowiedz polityczna dotyczy bowiem przyszlych wypadkow. Totez autor, chcac podac ich przyklady, musi siegac po zdarzenia minione. W starozytnosci uwazano exemplum za drugi pod wzgledem sily perswazyjnej rodzaj argumentu, po entymemacie. Rola exemplum zaczela rosnac w retoryce chrzescijanskiej, poczawszy od Tertuliana, Ambrozego, Hieronima i Augustyna. W XIII wieku exemplum zostalo uznane za argument o najwyzszej sile perswazji, do czego przyczynilo sie przede wszystkim stanowisko kaznodziejow franciszkanskich i dominikanskich. == Rodzaje exemplum == W retoryce i literaturze przyjmuje sie najczesciej systematyke exemplum, ktora w I wieku zaproponowal Kwintylian w swoim Ksztalceniu mowcy. Na podstawie dziel Arystotelesa i Cycerona, Kwintylian podzielil exempla na podobne, niepodobne i przeciwstawne. == Odmiany exemplum == Arystoteles, a za nim Cyceron, wyroznili trzy odmiany (gatunki) exemplum, ktore roznia sie stosunkiem do prawdziwosci i prawdopodobienstwa przedstawianych faktow - historie, fabule oraz argument. Podzial ten zostal zapozyczony z teorii narracji. == Topika egzemplifikacyjna == Topos, czyli miejsce wspolne z exemplum, to argument opierajacy swoja moc dowodzenia na przekonaniach pewnej wspolnoty, dla ktorej wlasciwy jest sposob myslenia, mowienia czy pisania uznajacy okreslone sady i wartosci za konieczne lub prawdziwe. Wniosek z takiego exemplum sam z siebie ma duza sile dowodowa w obrebie wspolnoty, w ktorej funkcjonuje. Opiera sie bowiem na zgodzie powszechnej (lac. consensus omnium), to znaczy na wiezach kulturowych laczacych autora i odbiorcow. Analiza i systematyka miejsc wspolnych z exemplow zajmuje sie topika egzemplifikacyjna. Exemplum z toposu wyroznia sie tym, ze z opartych na wiezach kulturowych przykladow sie korzysta, ale sie ich nie tworzy. Autor wiec wpierw odnajduje standardowe exemplum, a nastepnie wydobywa z niego argument. Dlatego exemplum z toposu jest trwale synchroniczne i opiera sie, jak to ujal Arystoteles, na wielowiekowej obecnosci sensu. Potencjalnym miejscem wspolnym z exemplum jest kazde powszechnie znane opowiadanie. Opowiadanie to staje sie toposem, gdy zostaje uzyte w funkcji argumentu. Jednym z najstarszych przykladow, przewijajacym sie w kulturze europejskiej, jest opowiesc o puszce Pandory Bogowie, mszczac sie na Prometeuszu za ukradziony ogien, ulepili z gliny kobiete, nazwana "Dawczynia wszystkiego" (Pandora), poniewaz od kazdego z bogow otrzymala w puszce wszelkie sposoby unieszczesliwiania ludzi. Pandore poslubil brat Prometeusza "Madry po szkodzie" (Epitemeusz), ktory za namowa zony otworzyl puszke, wypuszczajac na swiat choroby i plagi. Do dna puszki przywarla jednak nadzieja. Opowiesc ta byla przez wieki w niezliczonych wypowiedziach lub utworach literackich uzywana jako topos z exemplum, sluzacy do udowodnienia tez, ze "zgotowany ludziom los jest msciwy i okrutny", "ciekawosc kobiety i uleglosc mezczyzny sprowadzaja nieszczescie", czy tez, ze "na dnie kazdej kleski jest jeszcze nadzieja". == Bibliografia == Maria Barlowska: Amplifikacja retoryczna. W: Retoryka. Piotr Wilczek, Maria Barlowska, Agnieszka Budzynska-Daca (red.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008, s. 98-115. ISBN 978-83-01-15678-7. Monika Bogdanowska: Topika. W: Retoryka. Piotr Wilczek, Maria Barlowska, Agnieszka Budzynska-Daca (red.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008, s. 35-56. ISBN 978-83-01-15678-7. Miroslaw Korolko: Sztuka retoryki. Przewodnik encyklopedyczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1990. ISBN 83-214-0695-5. Heinrich Lausberg: Retoryka literacka. Podstawy wiedzy o literaturze. Albert Gorzkowski (tl.), Jerzy Axer, Andrzej Borowski, Maria Cytowska, Romuald Turasiewicz (konsultacja naukowa). Bydgoszcz 2002: Wydawnictwo Homini, 2002. ISBN 83-87933-21-X. Piotr Skarga: Kazania sejmowe. Janusz Tazbir (opr.). Wroclaw, Warszawa, Krakow: Zaklad Narodowy im. Ossolinskich, 2008. ISBN 978-83-04-04971-0. Jerzy Ziomek: Retoryka opisowa. Wroclaw, Warszawa, Krakow: Zaklad Narodowy im. Ossolinskich, 1990. ISBN 83-04-03544-8.